آیا میدانید اختلال بیش فعالی و نقص توجه چیست؟ | روشهای درمان بیش فعالی
اختلال بیش فعالی و نقص توجه به حالتی گفته میشود که اغلب در کودکان پیشدبستانی و سنین پایین مدارس ابتدایی، آشکار میشود. توجه داشتن و کنترل کردن رفتارها برای این کودکان، سخت است. عدم توجه، بیش فعالی و فقدان مهار از مشخصههای اصلی اختلال بیش فعالی به شمار میروند.
به علت اینکه اکثر کودکان درجاتی از این علایم را نشان میدهند، قبل از هر گونه تشخیصگذاری روی کودک لازم است یک معاینه دقیق توسط یک متخصص واجد شرایط صورت گیرد.
برای درک بهتر این اختلال، به مثال زیر توجه کنید:
تجسم كنید كه یك اتومبیل مسابقهی قرمز رنگ بسیار زیبا در یك پیست مسابقه در حال حركت است و با سرعت بسیار زیاد در پیست در حال شتاب گرفتن است. با سرعت پیچها را پشت سر میگذارد، به نرمی و سبكی در جاده حركت میکند، موتور آن با حداكثر قدرت در حال مسابقه است … اما … این اتومبیل هیچ ترمزی ندارد.
این اتومبیل حتی زمانی كه راننده هم بخواهد آن را متوقف كند قادر به این كار نیست، حتی نمیتواند سرعتش را كم كند و با یك سرعت مطمئن و كم خطرتری حركت كند. ممكن است این اتومبیل مسابقه، از مسیر مسابقه منحرف شود و حتی تصادف كند و قطعاً این اتومبیل در شرایط بسیار دشواری قرار دارد تا بتواند در پیست مسابقه تواناییهای خود را به دیگران نشان دهد.
اگر شما هم دارای اختلال كم توجهی هستید، ممكن است شبیه همین اتومبیل مسابقه باشید. شما هم دارای موتور بسیار قوی هستید (با توانایی بسیار بالا برای فكر كردن) و یك بدن بسیار قوی، اما ترمز شما اغلب خیلی خوب كار نمیکند.
شما هم ممكن است قادر نباشید یك جا بند شوید یا قادر به تمركز كردن نیستید، یا قادر به دست كشیدن از كاری كه از شما خواسته میشود و باید آن را متوقف كنید، نیستید و همچنان به انجام آن ادامه میدهید.
سرفصلهای این مقاله
- اختلال بیش فعالی و نقص توجه چیست؟
- اختلال بیش فعالی و نقص توجه چه عللی دارد؟
- اختلال بیش فعالی و نقص توجه چگونه تشخیص داده میشود؟
- اختلال بیش فعالی و نقص توجه چگونه ارزیابی میشود؟
- روشهایی برای آرام سازی کودک مبتلا به اختلال بیش فعالی و نقص توجه:
- دارو چه تأثیری بر رفتار افراد با اختلال بیش فعالی و نقص توجه دارد؟
اختلال بیش فعالی و نقص توجه چیست؟
همه كسانی كه اختلال بیش فعالی و نقص توجه را دارند، مانند هم نیستند. یك شخص با تشخیص اختلال بیش فعالی و نقص توجه ممكن است هر یك از این علایم یا همه آنها را با هم داشته باشد:
*مشكل در توجه كردن
*مشكل در تمركز بر روی یك موضوع
*مشكل در جای خود ایستادن
*مشكل در فكر كردن از دست زدن به كاری
*دنبال كردن یك موضوع
*یادگیری در مدرسه
متخصصانی كه با كودكان مبتلا به اختلال كم توجهی كار میكنند، با توجه به اینكه كدام یك از رفتارهای مزاحم، مشكل اصلی این افراد است، این اختلال را به سه گروه متفاوت تقسیم کردهاند.
به همین دلیل است كه گروهی از كودكان تشخیص اختلال كم توجهی (ADD) میگیرند و گروهی دیگر تشخیص اختلال بیش فعالی همراه با كم توجهی (ADHD)، به همین سادگی، آنها تشخیص متفاوت گرفتهاند، چون علایم متفاوتی دارند!
نوع اول:
یک نوع از اختلالات توجه، نوع فقدان توجه یا بی توجهی است و آن دسته از کودکانی را شامل میشود که مشکل اصلی آنها ناتوانی در توجه کردن (فقدان توجه) و تمرکز کردن بر روی یک موضوع است (حواسپرتی).
نوع دوم:
نوع دیگر این اختلال، بیش فعالی/تکانشی نامیده شده است و شامل کودکانی است که مشکل اصلی آنها، بیقراری و ناآرامی است و زمانی که از آنها خواسته شود برای مدت کوتاهی در یک وضعیت ایستاده یا بنشینند، قادر به کنترل رفتار خود نیستند و بیقرار و ناآرام بوده و همچنین رفتارهای آنها تکانشی است، یعنی بدون اینکه به رفتار خود فکر کنند و عواقب آن را در نظر داشته باشند، به آنها دست میزنند.
نوع سوم:
و در نهایت، گروه دیگر شامل افرادی است که مجموعهای از رفتارهای دو گروه قبل را دارند و در نتیجه گروه سوم، نوع ترکیبی نامیده میشود.
بعضی از علایم بیش فعالی_عدم مهار عبارت است از:
- بیقراری، اغلب دست و پا زدن یا جنبیدن در حالت نشسته.
- دویدن، بالا رفتن یا بلند شدن از صندلی در جایی که رفتار ساکت و آرام انتظار میرود.
- مشکل در زمينهی انتظار کشيدن یا منتظر شدن در صف.
- قبل از گوش دادن به سوال، پاسخ میدهد.
بعضی از علایم عدم توجه عبارت است از:
- صداها و نشانههای نامربوط به راحتی حواسش را پرت میکنند.
- در پیروی کردن دستورها مشکل دارد، وسایل شخصیاش را گم میکند و موارد لازم برای انجام کارهای خاص را فراموش میکند.
- نمیتواند به جزییات توجه کند، اشتباهات زیادی مرتکب میشود.
- اغلب قبل از انجام یک کار یا فعالیت ناتمام به سراغ فعالیت دیگری میرود.
- تجارب ما نشان میدهد که اکثر کودکان مبتلا به اختلال نقص توجه و بیش فعالی دارای یک مشکل حسی اساسی نیز هستند که ممکن است روی یادگیری و سطح توجه آنها تأثیرگذار باشد.
به نظر ما ارزیابی احتمال وجود مشکل حسی در ارتباط با درمانهای تجویز شده برای کودک بیش فعال مهم است.
اختلال بیش فعالی و نقص توجه یک اختلال مغزی است. علت مشخص واحدی برای آن وجود ندارد اما تحت تأثیر مجموعه عواملی است که در ادامه به توضیح آن میپردازیم:
ژنها:
نتایج مطالعات متعدد پیرامون دوقلوها نشان میدهد که اختلال بیش فعالی و نقص توجه (ADHD) غالباً ارثی است و احتمال دارد که وراثت در نمود این اختلال در جامعه نقش زیادی داشته باشد. محققان در حال بررسی چند ژن هستند که افراد را بیشتر مستعد این اختلال میکند. اختلال بیش فعالی و نقص توجه (ADHD) اختلال پیچیدهای است که بدون شک در نتیجه بر هم کنش ژنهای متعدد است.
زیست شیمی:
مطالعات عصب شناختی حاکی از آن است که افراد مبتلا به اختلال بیش فعالی و نقص توجه (ADHD) در انتقال عصبی دوپامین، سروتونین و نورآدرنالین تعادل ندارند.
عوامل محیطی:
در مواردی که به نظر میرسد وراثت در آنها نقشی ندارد، مشکلات در زمان بارداری و پس از آن ممکن است با اختلال بیش فعالی و نقص توجه (ADHD) در ارتباط باشند. این مشکلات شامل مصرف الکل و توتون توسط والدین، زایمان زودرس، وزن بسیار پایین نوزاد هنگام تولد و آسیب پس از تولد به نواحی جلوی مغزی است.
علاوه بر این، پیشدبستانهایی که زیاد در معرض سرب قرار میگیرند، بیشتر در معرض خطر ابتلا به اختلال بیش فعالی و نقص توجه (ADHD) قرار دارند. سرب گاهی اوقات در وسایل لولهکشی یا رنگ ساختمانهای قدیمی یافت میشود.
آسیبهای مغزی:
کودکانی که دچار آسیب مغزی شدهاند ممکن است رفتارهایی شبیه رفتارهای اختلال بیش فعالی و نقص توجه (ADHD) نشان دهند. تنها درصد کمی از کودکان مبتلا به اختلال بیش فعالی و نقص توجه (ADHD) دچار آسیب ضربهای مغز شدهاند.
صحبتهای سرکار خانم دکتر زهرا امیرآتشانی در برنامه تلوزیونی به خانه برمیگردیم از شبکه پنج سیما در رابطه با بیش فعالی و راههای تشخیص آن.
افزودنیهای خوراکی:
تحقیقات اخیر نشان داده است که احتمالاً بین مصرف برخی افزودنیهای خوراکی مانند رنگهای مصنوعی یا مواد نگهدارنده و افزایش فعالیت، رابطه وجود دارد.
عقاید غیرعلمی:
تحقیقات عقاید عامه را که اختلال بیش فعالی و نقص توجه (ADHD) ناشی از مصرف بیش از حد شکر، دیدن بیش از حد تلویزیون، مدیریت ضعیف کودک توسط والدین یا عوامل اجتماعی و محیطی مانند فقر یا آشفتگی خانواده است، تائید نمیکنند. مشکل در فرزندپروری یا سبکهای فرزندپروری ممکن است اختلال بیش فعالی و نقص توجه (ADHD) را بهتر یا بدتر کند، اما موجب این اختلال نمیشود.
اختلال بیش فعالی و نقص توجه چه عللی دارد؟
عوامل عصب شناختی احتمالاً در موارد زیادی از اختلال نارسایی توجه و بیش فعالی نقش دارند و تحقیقات نیز نشان میدهند که عمده ترین شبکههای بدکارکردی در قطعات پیشانی و پیش پیشانی عقدههای پایه و مخچه قرار دارد. انتقالدهندههای عصبی عمدتاً دوپامین و نوراپینفرین را تحت تأثیر قرار میدهند.
شواهد محکمی وجود دارند که نشان میدهند عوامل ارثی در بسیاری از موارد اختلال نارسایی توجه و بیش فعالی نقش دارند. علیرغم برخی گزارشها در رسانههای عمومی حساسیتهای غذایی، قندها و تربیت نامناسب علل اختلال نارسایی توجه و بیش فعالی نیستند.
ویژگیهای رفتاری اشخاص دارای اختلال بیش فعالی و نقص توجه
اختلال در بازداری رفتاری به عنوان ویژگی اصلی افراد با اختلال بیش فعالی و نقص توجه اشاره میکند.
بازداری رفتاری از سه جزء تشکیل شده است:
تأخیر در پاسخ
قطع پاسخ جاری: در صورتی که فرد با توجه به تغییرات ناگهانی در دستورالعمل تکلیف، نادرست بودن پاسخ را تشخیص دهد.
محافظت از پاسخ: در برابر محرکی که حواس را پرت میکند یا محرک رقیب است.
بنابراین مشکلات بازداری رفتاری میتوانند به مشکلاتی منجر شوند که از عملکردهایی مانند عملکردهای زیر بازداری میکنند:
منتظر نوبت ماندن، چیزهای خوشایندی را به تأخیر انداختن و برنامهریزی برای اهداف بلندمدتتر، متوقف کردن عملکرد اشتباه و اتخاذ راهبرد جدید یا مقاومت در برابر حواسپرتی جهت نیل به اهداف شخصی.
از نظر بارکلی نقص در آگاهی و مدیریت است که برای افراد دارای اختلال بیش فعالی و نقص توجه مضر و زیانبخش است.
«ادراک زمان و چگونگی سازماندهی رفتار» کلید اصلی پی بردن به راز اختلال نارسایی توجه و بیش فعالی است. من اکنون معتقدم که آگاهی از خود در طول زمان، نوعی ناتوانی عمده غیر قابل مشاهده است که افراد با اختلال بیش فعالی و نقص توجه را تحت تأثیر قرار میدهد.
بارکلی خاطر نشان میکند افراد با اختلال بیش فعالی و نقص توجه در کارکردهای اجرایی مشکل دارند. «کارکردهای اجرایی» شامل تعدادی از رفتارهای خودگردانی از قبیل حافظه کاری، گفتار درونی و خودتنظیمی هیجانها میشود.
مشکلات موجود در حافظه کاری میتواند بر توانایی فرد با اختلال بیش فعالی و نقص توجه در بازنگری و آیندهنگری تأثیر بگذارد. بازنگری ما را قادر به یادگیری از تجارب گذشته میکند. چون میتوانیم آنها را در هنگام برنامهریزی برای تجارب جدید به کار بگیریم.
«آیندهنگری» به ما اجازه میدهد تا آینده را ببینیم و رویدادها را پیشبینی کنیم. بنابراین ممکن است رفتار ما را هدایت کنند. بازنگری و آیندهنگری با همدیگر چنین چیزی را خلق میکنند.
دریچهای بر زمان گذشته حال و آینده که فرد از آن آگاه است. باز کردن موقتی این دریچه در طول رشد شاید دست کم تا 30 سالگی اتفاق بیفتد. این امر میتواند حاکی از این باشد که فرد در طول دوران رشد کودکی و نوجوانی به سازماندهی و هدایت رفتارهایش به سوی وقایعی که در آینده ممکن است پیش بیایند، میرسد.
«گفتار درونی» کارکرد اجرایی دیگری است که در خردسالی رشد مییابد و به انسان کمک میکند تا رفتارش را تنظیم کند. گفتار درونی همان صدای درونی است که ما برای صحبت کردن با خودمان زمان مواجهه با مسائل دشوار استفاده میکنیم. این گفتار ممکن است به شکل صحبت با صدای بلند شروع شود و سپس در طول زمان درونی شود.
به عنوان مثال خردسالان اغلب زمان بازی کردن و تمرکز کردن بر روی تکالیف با صدای بلند صحبت میکنند. در بیشتر افراد این گفتار تا سالهای جوانی درونی میشود. حتی با وجود این یک بزرگسال زمان روبرو شدن با مشکلات خیلی پیچیده نیز ممکن است با صدای بلند با خودش صحبت کند.
اما در افراد با اختلال بیش فعالی و نقص توجه تقریباً بین گفتار درونی و تفکر مرزی وجود ندارد و تفکر به طور طبیعی اتفاق نمیافتد. در نتیجه بینظمی تفکر همراه با چیزهای دیگری توانایی این افراد در پیروی از قانون و دستورالعملها را مختل میکند.
«خودتنظیمی هیجانی» نیز مسائلی را برای بسیاری از دانش آموزان دارای اختلال بیش فعالی و نقص توجه به وجود میآورد. آنها غالباً به موقعیتهای هیجانی بیش از حد واکنش نشان میدهند.
بارکلی معتقد است مشکلات تنظیم هیجان، موجب مشکلات انگیزشی افراد دارای اختلال بیش فعالی و نقص توجه میشود. آنها نمیتوانند هیجان خود را در جهتی هدایت کنند که به پایداری در پیگیری اهداف آینده منجر شود و داشتن ناتوانیهای یادگیری و اختلال نارسایی توجه و بیش فعالی از نوع مرکب، حفظ انگیزه در موقع مواجه شدن با شکست را دشوار میکند.
یک بزرگسال دارای اختلال بیش فعالی و نقص توجه و ناتوانیهای یادگیری چنین میگوید:
من میدانم که فرد مبتلا به اختلال نارسایی توجه و بیش فعالی چقدر زود ناامید میشود. اینکه اگر قرار باشد هر روز سخت تلاش کنید و آنچه را که روز قبل یاد گرفتهاید، دوباره بخوانید. زیرا همه آنها را فراموش کردهاید و یا خودتان را با دیگران مقایسه کنید و متوجه شوید که با بقیه متفاوت هستید، بسیار آزاردهنده خواهد بود.
اگر در این راه با شکست مواجه شوید مجبور نیستید به خودتان فشار بیاورید زیرا دیگران ممکن است برایتان احساس دلسوزی کنند و از شما مراقبت کنند. این کار آسانتری است و یا دست کم این طور به نظر میرسد. دست کشیدن از استقلال و رویاهایمان مثل مردن است. پس کلید اصلی تسلیم شدن نیست بلکه واقعگرا بودن، خوشبین بودن و یافتن حمایتی است که انسان نیاز دارد. بنابراین سخت کار کنید. شاید این به قیمت یک عمر باشد، ولی عمری است که به خوبی گذشته است.
اختلال بیش فعالی و نقص توجه چگونه تشخیص داده میشود؟
شش مورد یا بیشتر از نشانههای زیر در مورد بیتوجهی که باید برای دست کم شش ماه و به شکلی غیر عادی و نامتناسب با سطح رشدی کودک وجود داشته باشد:
بیتوجهی
1) اغلب نمیتواند به جزئیات توجه کند و از روی بیدقتی در کارهای مدرسه، شغلی یا سایر فعالیتها اشتباه میکند.
2) در انجام تکالیف و بازیها اغلب نمیتواند توجهش را حفظ کند.
3) اغلب به نظر میرسد که وقتی به طور مستقیم مورد خطاب قرار میگیرد، نمیشنود.
4) اکثر وقتها از دستورالعملها پیروی نمیکند و از عهده اتمام تکالیف مدرسه، وظایف شغلی یا سایر فعالیتها بر نمیآید.
5) اغلب در سازماندهی تکلیفها و فعالیتهایش با مشکل مواجه است.
6) اغلب از درگیرشدن در تکلیفهایی که مستلزم تلاش ذهنی پایدار است (مانند تکلیف مدرسه یا خانه) خودداری کرده یا بیزاری و بیمیلی نشان میدهد.
7) اغلب وسایل لازم برای انجام تکلیفها و فعالیتها را گم میکند (مانند اسباببازیها، تکالیف مدرسه، مداد، کتاب و سایر وسایل).
8) اغلب به راحتی به وسیله محرکهای نامربوط دچار حواس پرتی میشود.
9) در فعالیتهای روزانه اغلب فراموش کار است.
بیش فعالی
1) دستها و پاهایش اغلب بیقرار است و در حالت نشسته وول میخورد.
2) در کلاس یا دیگر موقعیتهایی که انتظار میرود توجه داشته باشد و یک جا بنشیند، اغلب صندلی خود را ترک میکند.
3) اغلب در موقعیتهای نابهجا این طرف و آن طرف میرود یا بالا و پایین میپرد.
4) اغلب در بازی کردن یا مشارکت در فعالیتهای اوقات فراغت به شکل آرام مشکل دارد.
5) اغلب در حال جنب و جوش است یا به گونهای عمل میکند که انگار با موتور رانده میشود.
6) اغلب زیاد حرف میزند.
تکانشگری
1) اغلب قبل از تمام شدن سوال جواب میدهد.
2) رعایت نوبت برایش کار دشواری است.
3) اغلب مزاحم دیگران میشود (برای مثال وسط حرف یا بازی دیگران میپرد).
اختلال بیش فعالی و نقص توجه چگونه ارزیابی میشود؟
به توصیه متخصصان، تشخیص اختلال نارسایی توجه و بیش فعالی باید شامل معاینه پزشکی، مصاحبه بالینی، تاریخچه بیماری و اجرای مقیاسهای درجهبندی ویژه والدین و معلمان باشد.
استفاده از فناوری نیز برای ارزیابی اختلال نارسایی توجه و بیش فعالی اخیراً مورد توجه قرار گرفته است. به عنوان مثال نسخههای رایانهای آزمونهای عملکرد پویا هم اکنون موجود هستند.
تا اوایل دهه ۱۹۹۰ کودکان با اختلال نارسایی توجه و بیش فعالی در صورتی که ناتوانیهای یادگیری نیز داشتند میتوانستند تحت پوشش خدمات آموزش ویژه قرار گیرند. اما اکنون آنها میتوانند تحت عنوان دیگر آسیبهای سلامتی از خدمات بهرهمند شوند.
روشهایی برای آرام سازی کودک مبتلا به اختلال بیش فعالی و نقص توجه:
آرام سازی کودک بیش فعال کار سادهای نیست؛ ولی اگر فهرستی از کارهایی که میتوانید انجام دهید را همیشه جلو چشمتان داشته باشید، این کار خیلی سخت نیست و میتوان انجام داد.
از طریق چشایی:
نوشیدن با نی،
نوشیدن مایعات نیمه منجمد،
تنفس آرام و عمیق به طوری که هوا کاملاً وارد شکم شود،
خوردن چیزهای شیرین مثل میوه یا آبنبات.
از طریق سیستم وستیبولار یا عمقی:
ورزش، بازی و رقص،
بالا و پایین رفتن از پلهها،
دوچرخهسواری،
چرخش آرام و دایرهوار گردن (ابتدا به راست و سپس به چپ)،
نشستن بر روی توپ ورزشی،
دراز کشیدن و جمع کردن بدن روی یک تشک نرم یا بالشت.
از طریق لمس:
در دست گرفتن اسباب بازی، کلیپس، کاغذ، نوار پلاستیکی، زیورآلات مو، کمی خاک و توپهای منگولهدار،
لمس کردن حیوانات اهلی یا بازی با آنها،
شستن صورت با آب سرد یا گرم،
رفتن زیر دوش سرد یا ولرم.
از طریق سیستم بینایی:
قرار گرفتن در محیط کم نور،
تماشای ماهیهای آکواریوم،
خواندن کتاب یا مجله.
از طریق شنوایی:
شنیدن موسیقی کلاسیک مثل موتزارت و نواهای با ریتم منظم و یکنواخت،
استفاده از هدفون برای گوش دادن به موسیقی آرامشبخش،
آرام سازی محیط، خاموش کردن تلویزیون و گفتوگو با صدایی آرام و نجوا مانند.
چه روشهای آموزشی برای دانش آموزان با اختلال بیش فعالی و نقص توجه استفاده میشود؟
کاهش محرکهایی که اولین بار به وسیله کروکشانک پیشنهاد شد، گاهی اوقات برای دانش آموزان حواس پرت مورد استفاده قرار میگیرد. کاهش محرک عبارت است از کاهش محرکهای مزاحم و افزایش دقت و تمرکز کودک با تقویت محرکهای مربوط.
محیط یادگیری کاملاً ساختارمند و سازمانیافته برای دانش آموزان با اختلال نارسایی توجه و بیش فعالی بسیار مفید است.
ارزیابی رفتاری کارکردی بر تعیین پیامدها (هدفها)، پیشایندها (چیزی که موجب رفتار میشود) و محیط رویدادهایی (عوامل بافتی) که رفتار نامطلوب را حفظ میکنند، تمرکز میکند. استفاده از این روش شدیداً برای دانش آموزان با اختلال نارسایی توجه و بیش فعالی توصیه میشود.
خود مدیریتی مبتنی بر وابستگی (دانشآموزان حساب رفتار خودشان را نگه داشته و سپس پیامدهای مبتنی بر آن رفتار را دریافت میکنند) میتواند در ترکیب با ارزیابی رفتاری کارکردی مورد استفاده قرار گیرد.
خود نظارتی (که خود ارزشیابی و خود امتیازدهی دانش آموز را شامل میشود) میتواند به دانش آموزان با اختلال بیش فعالی و نقص توجه کمک کند که بهتر توجه کنند و تکالیف تحصیلی را بهتر انجام دهند. دانشآموزان با این کار بر توجهشان بر روی تکالیف یا پیامدهای تحصیلی نظارت میکنند.
دارو چه تأثیری بر رفتار افراد با اختلال بیش فعالی و نقص توجه دارد؟
محققان دریافتهاند که یکی از راه های درمان عدم تمرکز در کودکان داروی محرک ریتالین که بخشهایی از مغز که مسئول بازداری رفتار هستند را فعال میکند، در افزایش توجه و کاهش بیش فعالی و تکانشگری فوقالعاده مؤثر است.
زمانی که محرکهای روانی همراه با فنون مدیریت رفتار به صورت ترکیبی به کار میروند، بهترین نتیجه را برای دانش آموزان با اختلال نارسایی توجه و بیش فعالی به دنبال دارند.
دارو درمانی نباید با مشاهده اولین نشانه مشکل رفتاری شروع شود و معلمان و والدین نباید تصور کنند که همه مشکلات دانش آموز با دارو حل خواهد شد. میزان مصرف دارو باید به دقت کنترل شود.
نباید کودکان را به سوی این باور سوق داد که دارو میتواند جایگزینی برای مسئولیتپذیری و ابتکار عمل آنها باشد. به خاطر داشته باشید که روان محرکها مواد کنترل کننده هستند که امکان استفاده اشتباه از آنها نیز وجود دارد.
منبع مقاله: اختلالهای یادگیری (مبانی، ویژگیها و تدریس موثر)، دانیل پی. هالاهان، جان لوید؛ ترجمه: حمید علیزاده، قربان همتی علمدارلو.
کتابهای انتشارات فرزام برای کمک به والدین در جهت پرورش فرزندانی توانمند:
دیدگاهتان را بنویسید