فرایند خلاقیت چیست؟

نوشته شده توسط موسسه پرورش ذهن فرزام :

صاحب نظران و محققانی که در مورد خلاقیت کار می کنند پنج مرحله را در فرآیند خلاقیت تشخیص داده اند.
۱٫ارائه و بیان مسئله ۲٫آماده سازی ۳٫ایجاد ایده ها یا امکانات ۴٫اعتبار یابی ۵٫ارزیابی نتیجه
۱٫ مرحله ارائه کار یا مسئله : فرض کنید به شما گفته می شود یک سوپ تهیه کنید یا شاید خود تصمیم بگیرید کمی سوپ تهیه کنید (البته شما می توانید فقط یک کنسرو آماده سوپ را باز کنید اما در این صورت چیز نو و تازه ای تهیه نکرده اید) همانطور که به زهرا گفته شده بود در مورد یک موضوع در کلاس صحبت کند. زهرا می توانست این کار را انجام ندهد چون این یک تکلیف اختیاری بود اما امکان داشت معلم آن را به عنوان یک کار اجباری از همه کلاس بخواهد. در اینجا یا مسئله ای از قبل وجود دارد و ارائه می شود یا فرد خود خواسته مسئله ای را کشف کرده یا مسئله یابی می کند.
در شروع فرآیند خلاقیت، انگیزه، نقش مهمی دارد و بنابر آنچه گفتیم می تواند تحت تأثیر محرک بیرونی و یا محرک درونی در فرد باشد.
۲٫ مرحله آماده سازی : در این مرحله، شما تمام منابع و اطلاعاتی را که برای حل مسئله لازم دارید جمع آوری می کنید مثلا تمام موارد مورد نیاز سوپ را از قفسه ها یا یخچال بیرون می آورید یا خریداری می کنید. در مثال زهرا او به کتابخانه رفت یا با فامیل دانشجوی خود مشورت کرد یا منابع لازم را مطالعه نمود. آنچه در این مرحله مهم است شناخت منابع لازم، دسترسی به آنها و استفاده درست از راه های جمع آوری اطلاعات است. در مورد ذهن، آنچه معمولا در جمع آوری اطلاعات به ما کمک می کند استفاده صحیح از حواس پنجگانه است که در این صورت برای پرورش خلاقیت کودکان باید حواس انها به خوبی پرورش یابد تا راه های درست دیدن، درست شنیدن، درست بوییدن، درست چشیدن و درست لمس کردن را فراگیرند.
۳٫ ایجاد ایده ها یا امکانات : مرحله سوم فرآیند خلاقیت همان است که اغلب مردم به عنوان خلاقیت می شناسند. در این مرحله، تمام پاسخ های ممکن با جستجوی راه های قابل دسترسی و روش های گوناگون ارائه می شود. در مورد تهیه سوپ ممکن است راه های متفاوتی به نظر شما برسد. شما ممکن است نسبت های مختلفی از اجزای تشکیل دهنده ی سوپ را در نظر بگیرید. در هر مورد ایده هایی به ذهن شما می رسد. در مورد مراحل مختلف اضافه کردن مواد و نسبت یا ترتیب آنها.
و نهایتا ممکن است ایده بدیع و تازه ای به ذهن شما خطور کند. در مثال زهرا، شیوه های مختلفی از ارائه مطلب به ذهن او رسید که از بین روش های مختلف سخنرانی نهایتا ایفای نقش را برگزید.
این مرحله نیاز به مهارت هایی دارد که شامل مهارت های تفکر است. روش های تفکر واگرا یا خلاق، این مرحله را تسهیل می کنند. تخیل و تجسم نیز در این میان نقش اساسی دارند و برای پرورش آن نیز روش هایی وجود دارد.
– نهفتگی : نهفتگی یعنی رها کردن مسئله برای مدتی . همان کار که زهرا برای مدتی انجام داد تا ایده ی ایفای نقش به ذهنش رسید. دوره نهفتگی لزوما جدای از مرحله سوم نیست و زمان آن بسته به موضوع و شرایط متغیر است. این زمان برای رسیدن به ایده ها و جنبه های جدید بسیار موثر است. مانند آن که بگذارید سوپ برای مدتی طولانی آهسته بجوشد که در نتیجه بعضی مواقع طعم تازه و بهتری به دست می آید.
تجربه ی نهفتگی برای شما نیز احتمالا پیش آمده و آن زمانی است که مثلا شما شخصی را با قیافه ی آشنا می بینید ولی اسم او را به خاطر نمی آورید. زمانی با ذهن خود مشغولید و بعد دیگر به او فکر نمی کنید تا این که در موقع دیگری به صورت ناگهانی اسم وی را به خاطر می آورید. در این مرحله، ذهن به صورت ناخودآگاه درگیر این فرآیند بوده است. البته در فرآیند خلاقیت ممکن است این مرحله وجود نداشته باشد یا بسیار کوتاه باشد.
۴٫ اعتبار یابی : اعتبار یابی یعنی آزمودن ایده ها و امکاناتی که در مرحله سوم به دست می آید. در مورد سوپ هنگامی که آشپز سوپ را می چشد تا ببیند آیا خوب شده است. وقتی زهرا خود را به جای دیگران می گذارد و در مورد روش های مختلف قضاوت می کند بعضی از روش ها رضایت او را جلب نمی کند یا از آن به هیجان نمی آید.
در این مرحله، شخص به قضاوت می پردازد و از تفکر منطقی یا همگرا استفاده می کند و بر مبنای آزمونی که انجام می دهد مشخص می کند که آیا کار درست است؟ آیا تازه و نو است؟ و آیا . . .؟
اغلب اتفاق می افتد که یک شخص بین مرحله سوم (ایجاد ایده ها) و مرحله چهارم (اعتبار یابی ایده ها) در رفت و برگشت باشد. شما ممکن است بعضی از مواد را در سوپ بریزید ، آن را بچشید، تصمیم بگیرید چیز متفاوتی را بیازمایید و مجددا بچشید و غیره.
۵٫ ازریابی نتیجه : این مرحله، بر مبنای نتایجی که در مرحله چهارم، به دست می آید شکل می گیرد. در صورتی که نتیجه موفقیت آمیز باشد فرد برای کار مشابه بعدی تقویت می شود.اگر با شکست همراه باشد انگیزه کار با این روش کم خواهد شد و اگر قسمتی با موفقیت همراه باشد انگیزه افزایش می یابد و فرد تلاش می کند برای رسیدن به هدف به طور کامل، مجددا دست به فعالیت بزند، شما نیز نهایتا ممکن است آماده کشیدن سوپ شوید یا به این نتیجه برسید که سوپ به این شکل قابل استفاده نیست و شکل آن را عوض کنید و یا نهایتا سوپ را دور بریزید و آشپزخانه را ترک کنید.

در صورت نیاز مرکز پژوهشی پرورش ذهن فرزام با ارایه پک دقت و تمرکز، برگزاری کلاس های خصوصی در منزل شما یا در مرکز می تواند مهارت دقت و تمرکز را در کودک شما افزایش دهد.